|
Stille tranen in beeldtaal Als mens en als kunstenaar word ik diep getroffen bij het zien van een documentaire over kampen in Darfur. Ik hoor het verhaal over vrouwen die het slachtoffer zijn geworden van een groepsverkrachting. Sommige vrouwen staren wezenloos in de camera en zijn zo getraumatiseerd dat ze geen woord kunnen uitbrengen. Ze zijn niet enkel het slachtoffer van de groepsverkrachting, maar worden dubbel geraakt. Echtgenoten verstoten hun verkrachte vrouwen. Broers en vaders voelen zich zo vernederd, dat ze hun zusters en dochters mishandelen. Of de vrouw nu verkracht is door de Janjaweed die de zwarte volkeren willen 'zuiveren' of door een 'gewone' kampbewoner: de vrouw deugt niet meer. Jonge meisjes zijn vaak het slachtoffer, terwijl je enkel als maagd kans maakt op een huwelijk. Deze meisjes komen dikwijls in een diepe depressie terecht. Ze verstoppen zich uit schaamte in hun huis en sterven daar de hongerdood. Hun situatie wordt nog verergerd door de islamitische strafwet. Verkrachting geldt hierin als overspel tot het tegendeel is bewezen. De verkrachters gaan massaal vrijuit, omdat de dader moet bekennen en de vrouw vier mannelijke getuigen nodig heeft die verklaren dat het om verkrachting gaat. Dit gebeurt nooit. Artsen zonder Grenzen werkt in kampen waar deze vrouwen zijn ondergebracht. Na het zien van de documentaire wil ik als kunstenaar mijn talent gebruiken en mijn werk inzetten, zodat ik iets kan betekenen voor de slachtoffers. Als vrouw ben ik verdrietig. Het project 'Kunstenaars en Darfur' krijgt vorm en wordt een boek ( 21 x 21 cm, 80 pagina's met 36 kleurenafbeeldingen) met als titel Stille tranen in beeldtaal. Negen Nederlandse kunstenaars hebben elk vier foto's van hun werk ingeleverd en de bijbehorende teksten geschreven. De opbrengst gaat naar een van de lopende projecten in Darfur. Er wordt geen vast project aangewezen, omdat de situatie ieder moment kan veranderen. Mocht het te gevaarlijk worden in Darfur en de werknemers zich terug moeten trekken, stopt het project. Transparantie en helderheid zijn belangrijk bij het werken voor een goed doel. Je moet duidelijk zijn naar de donateurs, naar de organisaties en naar jezelf. Waar kreeg ik in de beginfase mee te maken? De sacrale visie van een door mij ingebracht schilderij bleek te heftig. Wat is er zo heftig aan dit schilderij? Het thema is Aarde. Met aardekleuren en abstracte vormen ontstaat er een beeld van een vrouwenlichaam. Terwijl ik schilder, schilder ik rotsen, schilder ik bloed. Ik begin meestal met schilderen door een vraag te stellen. De vraag die ik mijzelf stel is: 'Hoe kan een vrouw een verkrachting te boven komen?' Ik word niet naar de verkrachting geleid, maar naar het feit dat vrouwen iedere maand ongesteld worden. Dit gebeurt en ik laat het gebeuren zonder mijzelf ertussen te zetten. Het sacrale is dat de Aarde spreekt over het lot dat vrouwen met elkaar delen namelijk de maandelijks terugkerende menstruatie. Er komen heftige reacties van collega-kunstenaars. Ze haken af en daardoor ga ik mij juist meer verdiepen in het onderwerp dat ik heb geschilderd. De Joodse, Afrikaanse en Christelijke cultuur beschouwen vrouwen in hun menstruatieperiode als 'onrein'. Vrouwen uit Ethiopië zijn gewend om tijdens de menstruatieperiode afgezonderd te leven in hutten. Het heeft een negatieve betekenis, omdat de afzondering 'bezoedeling' moet voorkomen. De positieve betekenis is dat de vrouw ruimte krijgt om in alle rust te mediteren en innerlijke vraagstukken aan het groter geheel voor te leggen. De Christelijke cultuur wil de vrouwen niet in een aparte ruimte zetten, maar zondert de vrouwen af door te beweren dat baren en de maandelijkse periode een straf zijn. Dit is nog de erfenis van Eva. In de Christelijke cultuur wordt Eva bestraft voor haar zonden en worden alle vrouwen vervloekt. Een zeer kind- en vrouwonvriendelijke benadering. In Amerika is men bezig om een pil te ontwikkelen waardoor vrouwen bevrijd worden van hun menstruatie (als zij dit willen). Er zal beslist gebruik van worden gemaakt, want de westerse media spelen in op de angst en schaamte bij eventueel zichtbare bloedvlekken tijdens de menstruatieperiode. Ook hier krijgen de westerse vrouwen de boodschap mee dat wij tijdens de periode zijn 'bezoedeld'. Het is belangrijk om dit te benoemen, omdat ik als Europese vrouw het 'onreine' niet versta, maar door de heftige reacties begrijp ik dat het nog steeds speelt. De transparantie en helderheid van het schilderij verandert in 'omstreden'. Ik ga het woord 'omstreden' gebruiken. Als één persoon oordelend reageert dan noem ik het een incident, als er meerdere reacties komen dan noem ik het een omstreden werk. Je kunt niet over het werk van een ander zeggen dat dit de wereld schaadt. Het is mogelijk dat je een eigen beschadiging bent gaan voelen. De argumenten zijn in mijn ogen stereotype meningen: "De vrouw is bezig om door het lijden te gaan; incestslachtoffers en slachtoffers van verkrachting zullen extra lijden. Het voegt niets toe, maar het strooit zout in de wonden. Hier wil ik mij niet mee associëren. Het seksuele taboe doorbreken is achterhaald, uit de tijd." Stereotype meningen zijn nuttig, omdat het een manier is om de wereld te rechtvaardigen. En de situatie in de wereld, met als voorbeeld wat er zich afspeelt in Darfur, valt niet te rechtvaardigen. Alleen al vanuit dit oogpunt is het omstreden. Wat mij opvalt, is dat er binnen het stereotyperen allerlei neigingen tot oordelen, woede en onverdraagzaamheid leven. Er is vaak een totaal gebrek aan het willen toetsen of de betekenis wel overeenkomt met de werkelijkheid van de gedachten. Wat mij het meeste stoort en waar ik nijdig van word, is het gebrek aan openstaan en het gebrek aan ruimte om te vragen wat mijn insteek is. Een collega toont zich bereidwillig om samen met mij iets dieper op haar eigen reactie in te gaan. Het schilderij blijkt onverwerkte herinneringen van de persoon te doen herleven. Ze werkt met incestslachtoffers, het is een belediging voor deze vrouwen. Dit mag, dit kan de wond helen. Als je geprikkeld wordt, dan ben je er nog niet van bevrijd. In mijn ogen ben je niet bevrijd als een schilderij ervoor zorgt dat je wilt afzien van een project en blijft vasthouden aan een wantrouwen tegen het project. Er wordt een poging ondernomen om mijn integriteit ter discussie te stellen. Nu blijf ik met de herinneringen zitten dat de vrouw eigen onverwerkte gevoelens meeneemt in haar oordeel en daardoor zelf zout blijft strooien in haar eigen wonden en de wonden van andere vrouwen in zich draagt. Wat ook opvalt, is dat een oordelende houding een intentie kan overschaduwen, omdat de oordelende collega's wel betrokken zijn bij de situatie in Darfur, maar niet verder zijn gekomen dan een intentieverklaring. Is het blijven strooien van zout in je eigen wond een stereotype mening of is het zo breed dat het onder het woord taboe valt? Ethisch gezien is het schilderij een sacraal werk en spreekt het de wereld aan om de positie van de vrouw anders te gaan bezien. Vrouwen hebben respect nodig en ze moeten niet de dreiging voelen van mishandeling en verkrachting. Wat vrouwen moeten doen, is de wereld laten zien hoe ze zelf met hun menstruatieperiode willen omgaan en dat ze dit ongemak respecteren. En hoe vrouwen zelf denken over wat er in religies over de menstruatieperiode wordt geschreven. Vrouwen komen niet in opstand tegen het feit dat de menstruatie mannenreligies het recht geeft om over onreinheid te praten. Het is heel goed mogelijk dat deze passages mannen in verwarring brengen en aanzetten tot de rol van dader. Niemand is gebaat bij de passages, omdat het een gemeenschap negatief beïnvloedt. Het schilderij brengt mij tot het punt dat de culturele, religieuze redenering vanuit een gewortelde kennis komt waarbij je vraagtekens kunt zetten. Als je het systeem intact houdt en accepteert dat een vrouw 'onrein' is tijdens de menstruatie, dan is dit tijdelijk. De aandacht wordt niet gevestigd op dit wonderlijke fenomeen. Op een bepaalde leeftijd stopt de vrouw met menstrueren. En God heeft het vrouwenlichaam geschapen. Op dat moment verliezen cultuur en religie het eigen uitgezette spoor. Het leven van vrouwen die gestopt zijn met bloeden moet gevierd en gekoesterd worden, want ze is 'rein' geworden. Dit gebeurt niet, dus waar draait het nu werkelijk om? Het tragische is dat vrouwen die eindelijk verlost zijn van hun menstruatieperiode met lede ogen aanzien dat de cultuur en de religie, de vrouw voor ogen houden dat de onreinheid is overgedragen aan een nieuwe generatie. Daardoor wordt de vrouw altijd voor schuldig verklaard! Wanneer worden vrouwen volwassen in de gemeenschap? Er zijn culturen waar dit wel zo gebeurt. De Aboriginals vieren de eerste menstruatie en daar is het een initiatieritueel. Na de afzondering word je heropgenomen in de gemeenschap als een volwassen vrouw. De jongens krijgen een eigen initiatieritueel en worden als volwassen mannen heropgenomen in de gemeenschap. Deze mensen leven nog met de natuur samen en vinden daar God. Een voorbeeld waar een ritueel dualiteit omzet in je een volwaardig lid te voelen van de gemeenschap, in plaats van dualiteit in een persoon te scheppen waardoor de gemeenschap niet langer een geheel is. Het schilderij laat iets zien waar in de maatschappij geen discussie over wordt gevoerd. De oude culturele, religieuze systemen willen overeind blijven om chaos en geweld te vermijden. De werkelijkheid is dat chaos en geweld steeds meer toenemen of aan de oppervlakte komen. Er zit mij nog iets dwars en dat is dat schilderijen, cartoons en films een aanzet geven om de kunstenaar en het product persoonlijk aan te vallen. De mens en het product mogen vernietigd worden en een land mag geboycot worden door de expressie van een individu en een product. Wat mij zorgen baart is dat het uit een cultuur voortkomt die niet is ingesteld op kunst en de Europese welvaart als verdorven bestempelt. Misschien is er wel welvaart door de kunst? Hoe kun je de taal van kunst begrijpen als er vanuit het geloof de boodschap wordt afgegeven dat er geen individuele kunst mag bestaan? Mensen uit Europese culturen zijn opgevoed met kunst en de taal van de kunst. Het gevolg is dat er een explosie is aan creatieve uitingen. Populair zijn de programma's 'Holland's got talent', talentenshows en amateurkunst. In deze programma's gaat veel geld om, ze dienen tot volksvermaak en zorgen voor hoge kijkcijfers. Dit is amusement en geen kunst, het wekt de illusie dat kunst een wereld is van glamour, glitter, vrijheid en respect. De werkelijkheid is dat de Europese kunstenaar te vaak onder de armoedegrens leeft. In Europa verdien je het respect als je jouw individuele waarde in geld kunt uitdrukken. De Europese kunstenaar wordt door subsidies en het dichtdraaien van de geldkranen en het kunstbeleid afhankelijk en arm gehouden. Daar bovenop komt? de toenemende kritiek op kunstuitingen van professionele kunstenaars. Landen die niets met kunst hebben worden op deze manier bevestigd in hun idee dat kunst niet deugt en schadelijk is. Kunst is het brengen van schoonheid en verzoening in de wereld en daar valt het zichtbaar maken van de dualiteit ook onder. Dat is een daad van schoonheid. De professionele kunstenaar mag dan ook met respect behandeld worden, evenals het werk dat uit de kunstenaar voortkomt. De inhoud van het project is een mooie bundeling geworden van respect en schoonheid. De bundeling van de werken en woorden van de deelnemende kunstenaars bevestigen de schoonheid en de verzoening, is tegelijkertijd duidelijkheid in openheid. Wat ik mooi vind, is dat de dualiteit aanwezig is door gebruik te maken van woord en beeld. Het schilderij vervang ik omdat de vrouwen in Darfur veiligheid willen. Een organisatie als 'Artsen zonder Grenzen' wil de veiligheid van werknemers veiligstellen en ik wil mijn product veiligstellen. Ik besluit dat er voor mijn 'omstreden' schilderij binnen mijn atelier of binnen de intimiteit van een tentoonstelling veiligheid is. Het verhaal over dit schilderij vind ik de moeite waard om over te vertellen, het is onzichtbaar, maar wel levend binnen het project. Het boek Stille tranen in beeldtaal is voor 25 euro te bestellen bij Gopher: www.gopher.nl Hieronder het schilderij Aarde uit het boekje Stille tranen in beeldtaal. 
© 2008, Angela Johanna Maria Bogaard |